از استاد الهی، علاوه بر کتاب‌های منتشر شده‌اش، تألیفات و رسالات دیگری به جای مانده كه تا كنون منتشر نشده است. در این میان جز مقالاتی چند كه به منظور اصلاح پاره‌ای قوانین قضایی كه در زمان اشتغال به كار قضایی نگاشته شده است، مابقی آثار، حاصل پژوهش‌‌های او در حوزه‌ی معنویت و اخلاق و دین است. این پژوهش‌ها، گاه به منظور رفع ابهام صورت گرفته، گاه به منظور روشن كردن حقیقت در متون مقدس است، و گاه گردآوری گفتارها و دیوان عارفی وارسته. برخی از این آثار منتشر نشده عبارتند از:


منظومه ملاپریشان

ملاپریشان، عارف و مجتهد كُرد زبانی است كه بین قرن ششم و هفتم هجری (چهاردهم م) می‌زیسته است. استاد با تطبیق یازده نسخه‌ی مختلف از این كتاب (نُه نسخه‌ی خطی قدیمی و دو نسخه‌ی چاپی)، كتاب «منظومه‌ی كُردی ملاپریشان» را گردآوری كرده است.

استاد در گفتارهایش، بارها به اشعار و گفتارهای ملاپریشان استناد كرده است، و كتاب او را قابل قیاس با مثنوی مولوی می‌داند:

ملاپریشان از مجتهدین شیعه و مرجع تقلید زمان خودش بوده است. بعضی گویند اهل نهاوند بوده، بعضی دیگر گویند اهل دینور است، ولی از اشعارش پیداست كه اهل دینور بوده و بین قرن ششم و هفتم هجری زندگی می‌كرده و هم‌زمان با ابوحنیفه بوده است. باطناً عارف بوده و دیوانی دارد در حدود هزار بیت كه می‌توان گفت تمام مثنوی مولانا را در این هزار بیت گنجانده است. تمام نكات حساس احادیث صحیح را تذكر داده است. اشعار ملاپریشان را دو بار چاپ كرده‌اند، ولی اشتباه زیاد دارد. یك نسخه‌ی بدون غلط از اشعارش تهیه كرده‌ام و حاشیه‌ای هم برای آن نوشته‌ام.

این منظومه‌ی ۱۰۳۹ بیتی شامل یك مقدمه، هفت باب و یك خاتمه است. در پایان این ابیات، استاد در ۱۰۳۹ مدخل، توضیحات و مستنداتی بر ابیات این كتاب آورده است.


حقیقت‌الاسرار

تاریخ نگارش این رساله‌ به سال ۱۳۰۱ شمسی (۱۹۲۲م) ، حدود دو سال پس از رحلت پدرش، حاج نعمت‌الله باز می‌گردد. در آن سال‌ها، بیشتر تحقیقات استاد درباره‌ی موضوعات آئینی و اصول مرام اهل حق بود. در این رساله، استاد بر پایه‌ی تحقیقاتی كه صورت داده، مراحل شریعت، طریقت، معرفت و حقیقت، مراتب روح، معاد و … را شرح می‌دهد و در بین متن خواننده را به مستندات فراوانی از كتب دینی، ادبی، تاریخی، عرفانی و … از جمله، قرآن، تورات، بحار، اصول كافی، تحفة‌الملوك و … ؛ و آثار افرادی همچون شیخ عباس، ملا فتح‌الله، ابو سعید ابی‌الخیر، ملا اسماعیل، شیخ طوسی، شیخ مفید، شیخ مغربی، بایزید بسطامی، حاج زین‌العابدین شیروانی، سعدی، تاج‌الواعظین، ملاپریشان، شیخ‌العارفین، مولوی، صفی‌علیشاه، شیخ عطار و غیره ارجاع می‌دهد. استاد سبب نوشتن این رساله‌ی تحقیقی را رفع تهمت از اهل حق و ارائه‌ی عقاید این طایفه به عموم دانسته است.


كشف‌الحقایق

یكی از ارزنده‌ترین آثار به جای مانده از دوران جوانی استاد، رساله‌ی كشف‌الحقایق است. این رساله كه به سال ۱۳۰۲ شمسی (۱۹۲۳م) نگاشته شده، حاصل سیری روحانی است كه استاد در آن چگونگی خلقت عالم و آدم، نقش ماهیت، مظاهر حق، فرشتگان مقرب، نور و ظلمت، عوالم روح و نقش انسان و غیره را به طرزی بدیع و دقیق توضیح می‌دهد. تخلیصی از این رساله که در كتاب راه کمال منتشر شده است. در اینجا آورده می‌شود:

آن خداوند آفریدگار یكتا را شریك و مثلی نیست، لَم يَلِد و لَم يُولَد است … هر كس بر حسب گمان خود او را به اسمی می‌خواند و هیچ كس پی به كنه ذات او نبرده است … فقط خودش می‌داند كیست و چیست … . وقتی درباره‌ی ایجاد شدن جهانیان اراده فرمود، همان اراده باعث موجودیت تمام موجودات و واقعیات گردید و ماهیت و هیولای آن موجودات را ایجاد فرمود كه تصویر و تشبیه به هیچ شیئی نتوان نمود، به رنگی درآورد كه لباس بی‌رنگی در بر داشت، به مثل آبی زلال بود، ولی آب نبود و در فضای روحانی بی‌رنگ، مدام در حركت بود. آن ماهیت از وجود خداوندی انعكاس یافته بود و آن فضا هم انعكاس از آن ماهیت داشت، ماهیت در آن فضای روحانی لایتناهی و غیر متصور در گردش بود.



جشن حقیقت

در رساله‌ی جشن حقیقت، استاد حاصل تحقیقاتش را در باب روزه‌ی اهل حق موسوم به روزه‌‌ی مرنوی شرح داده است. موضوع بررسی شده در این رساله، مسئله‌ای است كه قرن‌ها محل اختلاف گروه‌های مختلف اهل ‌حق به شمار می‌‌آمد. استاد با استناد به كلام‌ها و اسناد معتبر، همچنین رجوع به علم هیئت، تاریخ دقیق و موعد آن را روشن كرده است. استاد خود در این باره می‌گوید: «برای همین قضیه‌ی نیت‌ها با این‌كه كلام در دست داشتم و از منابع صحیح هم مطمئن شده‌ بودم كه معنایش همان است، مع‌ذلك مدت شش ماه به تحصیل نجوم و هیئت پرداختم تا توانستم با اطمینان آن را با كلام شیخ امیر تطبیق دهم و پایه‌ی حساب نیت‌ها را روی حساب شمسی بیاورم كه هیچ وقت تغییر نمی‌كند و ثابت است. حساب‌های دیگری كه مأخذ تعیین نیت‌ها بودند، ثابت نیستند. مثلاً، تقویم قدیمی ایرانی هر چهار سال یک روز جلو می‌رود و غیره.»


تاریخ اصل و نسب آقای حاج نعمت‌الله

از میان آثار منتشر نشده‌ی استاد، باید به رساله‌ی «تاریخ اصل و نسب آقای حاج نعمت‌الله» نیز اشاره كرد. در این رساله كه از موثق‌ترین مراجع برای آگاهی از نسب، خانواده و زندگانی حاج نعمت‌الله است استاد ضمن تشریح احوال و زندگانی حاج نعمت‌الله، سیر تحول روحی او را همراه با شرح زندگانی خود تا زمان رحلت پدر، همچنین زندگی معنوی حاج نعمت‌الله را به روشنی توضیح می‌دهد. استاد سبب نگارش این رساله‌ی مختصر را كه در سال‌های اولیه‌ی پس از درگذشت پدر نوشته است، درخواست دوستان برای آشنایی بیشتر با زندگی و احوالات پدر بیان می‌كند. در همین رساله است كه استاد به دقت دوران بیست ساله‌ی زندگی معنوی حاج نعمت‌الله را بر می‌شمارد و جزئیات آموزنده‌ای از زندگی او را روشن می‌كند. در این رساله كه در دوران جوانی استاد نگاشته شده، به خوبی رد پای روحیه‌ی پژوهشگر او نمایان است.


ترجمه‌ و تفسیر قرآن مجید

استاد زمانی شروع به ترجمه و تفسیر قرآن مجید كرد، اما بعداً به دلایلی، از ادامه‌ی كار منصرف شد. او در سال ۱۳۲۳ شمسی (۱۹۴۴م) سوره‌ی حمد و ۱۲۶ آیه از سوره‌ی بقره را در ۳۸۷۶ بیت به شعر كُردی ترجمه و تفسیر كرد که حاوی نكات مهم و ارزشمندی است. گذشته از مباحث معنوی این ترجمه و تفسیر، قالب ادبی انتخاب شده برای آن، نمودار تبحر او در صنایع شعری و ادبیات منظوم كُردی است.


ترجمه و تفسیر كلام سرانجام

كلام سرانجام، مهم‌ترین و مقدس‌ترین متن در مسلك اهل حق به شمار می‌آید. جایگاه آن در نزد اهل حق، هم‌طراز كتاب مقدس است و مبنای اعتقاد و سلوك معنوی آن‌ها به شمار می‌‌آید. در مقدمه‌ای كه استاد بر ترجمه و تفسیر كلام سرانجام نوشته است، در شأن و منزلت این كلام می‌گوید: «كلام بزرگان اهل ‌حق مجموعاً منقسم به دو قسمت است: قسمت اوّل: كلام “خَزانه” یا “سَرانجام” نام دارد كه منتسب است به دوران حضرت سلطان اسحاق و ما قبل آن، از قبیل اعصار بُهلول، شاه فَضل ولی، بابا سَرهنگ، شاه خوَشین، بابا ‌ناعووس، و خود سلطان اسحاق. البته آن كلام سرانجام برای اهل ‌حق كمال اهمّیت و حجیت را دارد. این كه موسوم به “خزانه” یا “سرانجام” گشته به این مناسبت است: چون خزانه یا خَزینه در لغت به معنی محل جمع‌آوری و نگهداری زر و سیم و اشیای بهادار می‌آید كه اطلاق گنج یا گنجینه هم به آن می‌شود. سرانجام نیز در لغت به معنی “عاقبت و پایان كار” می‌آید. بنا بر این كلام مورد بحث به تشبیه آن كه حاوی گنجینه‌ی اسرار حق و حقیقت است آن را خزانه، و به تعبیر آن كه پایه‌ی آخرین مرحله‌ی سیر تكامل است، آن را سرانجام گویند. قسمت دوّم: بقیه‌ی كلام‌هاست كه به تبعیت از سندیت كلام سرانجام قابل ترتیب اثر خواهند بود، لاغیر. »

در این كار، استاد با احاطه‌ای كه بر كلام سرانجام اصیل و زبان كُردی اورامانی كه زبان غالب در كلام سرانجام است دارد، بخش اعظم این متن مقدس را به فارسی ترجمه و تفسیر كرده‌ است. در مقدمه‌ی این ترجمه و تفسیر اشاره دارد كه چگونه ابتدا از بین نسخ مختلف كلام‌‌های سرانجام موجود، آن نسخه‌هایی را برگزید كه از نظر اصالت واجد ارزش لازم بود، آن‌گاه با وارد كردن متون اصیل در یك دفتر، به ترجمه و تفسیر آن پرداخت.


مجمع‌الكلام

استاد الهی، با استنساخ معتبرترین متون اصیل و مقدس اهل‌ حق، كتاب پرحجمی به نام مجمع‌الكلام تهیه كرده است. او علت گردآوری این كلام‌ها را چنین بیان می‌كند: «فرمایش بزرگان مسلك اهل‌ حق به هر زبانی اعم از كُردی و فارسی و تركی و غیره بیان گردیده عموماً “كلام” نامیده شده است؛ و این مجمع‌الكلام هم مجموعه‌ای از آن كلام‌ها می‌باشد بدین توضیح: سال‌ها در فكر بودم كلام‌های ‌منسوبه‌ی بزرگان مسلك اهل ‌حق را جهت استفاده‌ی طالبین حق گردآوری و تدوین نمایم. از این رو به وسایل ممكنه دفاتر متعدد و ارزنده‌ای به دست آورده تا حدی كه موجب استغنا گردید. سپس هر آنچه از آن‌ها نسبتاً كامل‌تر به نظر رسید جهت استنساخ انتخاب نموده … .»

درباره‌ی ثبت و ضبط كلام‌ها می‌گوید: «چون جماعت اهل ‌حق، از بدو تأسیس تا زمانی كه ارتباط اجتماعی بشر به صورت زندگانی ماشینی فعلی در نیامده و محدود بود، بنا به مقتضیات زمان و مكان، كلام‌ها و دستورات اركان مسلكی خود را حتی‌الامكان جزء اسرار نگهداری می‌نمودند، حتی بین خودشان هم جهت استماع یا آموختن كلام شرایط خاصی وجود داشت. من‌جمله به احتیاط آنكه مبادا كلام‌ها به دست اشخاص نااهل بیفتد، سعی داشتند یا سینه به سینه بیاموزند و یا اگر هم نگارش یابد، طوری مستور باشد از دسترس اشخاص غیر صلاحیت‌دار مصون بماند. همین سبب شد به مرور زمان نسخه‌های جامع و صحیح كلام كه هیچگاه طبع و نشر نیافته بودند اكثراً از بین رفته باشند و یا به صورت متفرقه در آیند، آن هم غالباً ناقص یا مخلوط یا مغلوط گشته و یا الحاق و تحذیف و تحریف در آن‌ها شده باشد. بنا به مراتب، … تا آنجایی كه امكان داشته سعی به عمل آمده كه كلام‌های صحیح و جامع در مجمع‌الكلام به رشته تحریر آورد. انشااله به توفیق الهی. »

با كار تحقیقی جامعی كه استاد برای گردآوری این كتاب انجام داده است، مجمع‌الکلام می‌تواند مرجع موثقی برای دستیابی به گفتار بزرگان این مرام، از زمان تأسیس تا قرن اخیر باشد، ضمن اینكه استاد دو بار به اصلی‌ترین نسخه‌ی كلام سرانجام دست یافت و حقایقی بر او روشن شد.

او در زمان حیاتش، با توجه به شناخت عمیقی که از این متون داشت، مرجع اصلح‌ برای باز شناختن سره از ناسره و روشن كردن ابهامات و استعارات و نمادهای این كلام‌ها بود. امروزه تفسیرهای استاد از كلام‌ها، بالاخص آن‌هایی كه در برهان‌الحق یا سایر تألیفاتش آمده، مرجع و راه‌گشای محققان است.

از علل دسترسی استاد به نسخ نایاب و استثنایی، گذشته از روحیه‌ی محقق و پژوهشگر او، موقعیت خاص خانوادگی‌ و انتسابش به حاج نعمت‌الله بود كه می‌توانست این نسخ را در هر كجا كه سراغ می‌گرفت، به دست آورد. با این حال، این كلام‌ها، هر چند اساسی و مهم، اما تنها بخشی از گستره‌ی تحقیقات استاد را شامل می‌شود. آثار به جای مانده از او، دلالت بر جامعیت پژوهش علمی او دارد.


نامه‌ها

پاسخ استاد به نامه‌های پرسش‌گران مختلف كه اغلب طی آن درس‌ها و راهنمایی‌هایی شده‌اند از یادگارهای با ارزشی است كه از او به‌جای مانده است. در این نامه‌ها كه بخشی از آن طی چند سال اخیر گردآوری شده، در پاسخ به سائلین مختلف، استاد مطالب نغز و راه‌كارهای معنوی پیش روی آنان قرار داده است كه اغلب كاربرد همگانی دارند. در این مجموعه كه طیف وسیعی از مطالب و افراد را در بر می‌گیرد، از پاسخ به نامه‌های ولادیمیر مینورسكی، مستشرق مشهور روس تا پاسخ به فرزندان و اعضای خانواده‌اش، و پاسخ به دوستان و شاگردانی كه سؤال معنوی یا آئینی داشتند و یا فقط برای ابراز احترام و ارادت، نامه‌ای به ایشان می‌نوشتند به چشم می‌خورد.

مشاهده‌ی پاره‌ای از این مكاتبات، گاه سبب تأسف می‌شود كه چگونه وقت چنین شخصیتی با چنین دانش عظیمی از معنویت خالص، با پاسخ به سؤالات، اغلب پیش پا افتاده گرفته می‌شده. البته وسعت نظر و سعه‌ی صدر او سبب می‌شد به پرسش‌گر عامی با همان متانت و بردباری پاسخ دهد كه به مستشرقین دانشمندی كه از او نظر می‌خواستند. این نکات ظریف که باید آن‌ها را نمایانگر مرتبه‌ی معنوی و علمی او دانست، برای كسانی كه با او از نزدیك آشنا بودند غریب نمی‌نماید، چرا كه او ادب و احترام را جزء اركان اولیه‌ی سلوك معنوی به شاگردانش می‌آموخت. بارها گفته بود كه اخلاقیات خود مایه‌ی روحیات است و همواره توصیه می‌كرد اول باید به اخلاقیات پرداخت.


سایر آثار

علاوه بر آثار یاد شده، چند دفتر شعر (به فارسی و كُردی) و دفاتری حاوی مطالب گوناگون كه طی سال‌های مختلف زندگی یادداشت شده، از استاد باقی مانده است. همه این آثار حاوی مطالب نغزی است، كه بررسی دقیق آن‌ها دریچه‌ای به سوی درك و شناخت عمیق‌تر از سیر تحول روحانی او باز می‌كند.